Saturday, 16 December 2017

სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები და მათი განვითარების შემაფერხებელი ფაქტორები საქართველოში

 

თამარ წიგნაძე

 

 

აბსტრაქტი

 

შესავალი. უკვე წლებია რაც მსოფლიო სადაზღვევო ინდუსტრიაში ფართოდ გამოიყენება და სულ უფრო პოპულარული ხდება სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები ე.წ. Insurance-linked securities, უნიკალური ფინანსური ინსტრუმენტი, რომლის უკუგებაც არაა დაკავშირებული ფინანსურ ბაზრებთან, არამედ ბუნებრივი კატასტროფების შედეგად დამდგარ კონკრეტულ სადაზღვევო შემთხვევებთან. სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები წარმოადგენს სადაზღვევო ფინანსურ ინსტრუმენტებს, რომელიც უნიკალურია არა მხოლოდ ინვესტორთათვის, არამედ მზღვეველების და გადამზღვეველთათვის, რადგან მათ გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა ფუნდამენტური რისკების დაზღვევა. კვლევის მიზანია საქართველოში აღნიშნული სფეროს განუვითარებლობის მიზეზების დადგენა. მეთოდოლოგია. კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია სამეცნიერო ნაშრომები, პუბლიკაციები, საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაციების წლიური ანგარიშები. კვლევა მოიცავდა თვისებრივ კომპონენტს არა-სტრუქტურირებული ინდივიდუალური ჩაღრმავებული ინტერვიუების სახით ექსპერტების მონაწილეობით. შედეგები: კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების (კატასტროფის ობლიგაციები) საქართველოში განუვითარებლობის ძირითადი მიზეზებია: ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა, სადაზღვევო კულტურისა და რისკ-მენეჯმენტის დაბალი დონე, საზოგადოების გაუთვითცნობიერებულობა და საინვესტიციო ინსტრუმენტების მიმართ უნდობლობა, ასევე, სასესხო ფასიან ქაღალდებზე წარმოებული ოპერაციების დაბეგვრის შეღავათიანი რეჟიმის არარსებობა. დასკვნა, რეკომენდაციები: დღესდღეობით საქართველოში სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარებას ბევრი პრობლემა უშლის ხელს და ამ პრობლემების მოსაგვარებლად რეკომენდებულია ერთობლივი, კოორდინირებული, ხანგრძლივი მუშაობა როგორც სახელმწიფოს, ისე სადაზღვევო კომპანიებისა და მთლიანად საზოგადოების მხრიდან.  

 

ძირითადი საძიებო სიტყვები: სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები, კატასტროფის ობლიგაციები, უნიკალური ფინანსური ინსტრუმენტი.

 

Insurance-linked Securities and Obstacles to Their Development in Georgia

 

Tamar Tsignadze

 

Abstract

 

Background: Insurance – linked securities have been used for many years in the insurance industry and become more and more popular every year. They are unique financial instruments, the returns from which are uncorrelated with the general financial market. Values of them are driven by insurance loss events. They are unique not only for investors, but for insurers/re-insurers too. Without them it would be impossible to insure such risks as fundamental risks are. The objective of a survey was to explore the reasons of this sphere’s backwardness in Georgia. Methodology: The methodological basis of research is scientific papers, publications, annual reports of international research organizations. The study included a qualitative component in the form of an unstructured individual in-depth interview with experts. Results: The research revealed following reasons of catastrophe bonds’ backwardness in Georgia: economic and political instability; ignorance and distrust of public towards investment instruments;   low level of insurance culture and risk management; absence of a preferential tax regime for debt securities’ transactions. Conclusions, recommendations. Currently, there are many problems in Georgia hindering the development of the Insurance-linked securities’ market. For solving these problems is necessary hard, coordinated, long-term work from all sides-the state, insurance companies and society completely.

 

Keywords: Insurance-linked securities, catastrophe bonds, unique financial instrument

 

 

შესავალი

სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები (Insurance Linked Securities (ILS)) ისეთი სახის ფასიანი ქაღალდებია, რომელთა უკუგებაც არაა დამოკიდებული ფინანსურ ბაზრებზე, არამედ კონკრეტული სადაზღვევო შემთხვევის დადგომაზე, რომელიც ძირითადად დაკავშირებულია ბუნებრივი კატასტროფების შედეგად დამდგარ ზარალებთან (როგორც სიცოცხლის ისე არასიცოცხლის დაზღვევაში). სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების ეკონომიკური რყევებისაგან ასეთი დამოუკიდებლობის ფაქტი, რა თქმა უნდა, უფრო მიმზიდველს ხდის მათ ინვესტორთათვის.

 

აღსანიშნავია, რომ ამ ტიპის სასესხო ფასიანი ქაღალდების გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა მსოფლიო სადაზღვევო ინდუსტრიაში ისეთი ფუნდამენტური რისკების დაზღვევა როგორიცაა ბუნებრივი კატასტროფები. სწორედ ამ უნიკალურმა სადაზღვევო ობლიგაციებმა მისცა საშუალება დამზღვევ/გადამზღვევ კომპანიებს დაეზღვიათ ისეთი რისკები, რომელთა საკუთარ თავზე აღება ამ ფინანსური ინსტრუმენტის გარეშე გაკოტრების ტოლფასი იქნებოდა ნებისმიერი სადაზღვევო კომპანიისთვის.

 

მსოფლიოში მსგავსი კატასტროფული რისკების დაზღვევა უკვე მრავალწლიანი პრაქტიკაა და ყოველწიურად სულ უფრო მატულობს ინვესტორთა რაოდენობა, რომლებიც მზად არიან ჩადონ საკუთარი ფული ამ ფასიან ქაღალდებში (Aon Benfield, 2013).

 

ცხადია, რომ საქართველოს სადაზღვევო ინდუსტრია არაა მზად მსგავსი ფუნდამენტური რისკების დაზღვევისათვის, ისევე, როგორც ფინანსური ბაზარი არაა მზად მსგავსი ფინანსური ინსტრუმენტების ათვისებისათვის. სადაზღვევო კომპანიებმა ეს რომ მოახერხონ კიდეც, გვყავს კი საქართველოში ისეთი ინვესტორები, რომლებიც მზად იქნებიან შეიძინონ ეს ფინანსური ინტრუმენტი?! ცხადია არა. 

 

რა უშლის ხელს საქართველოში მსგავსი სადაზღვევო პროდუქტების განვითარებას ხელს? რა არის ის მთავარი მიზეზები, რის გამოც საქართველო ჯერ-ჯერობით ასე შორსაა ფუნდამენტური რისკების დაზღვევის მსოფლიოში აწ უკვე აპრობირებული მეთოდის დანერგვისაგან? 

 

სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების მუშაობის მექანიზმი შესაძლებელია აღვწეროთ მარტივი სქემის სახით:

 

სქემა №1. კატასტროფის ობლიგაციების მუშაობის მექანიზმი 

 

1.როგორც ზემოთ აღვნიშნე ობლიგაციების ემიტენტად ძირითადად გვევლინება გადამზღვეველი კომპანია, თუმცა ასევე შესაძლოა იყოს სადაზღვევო კოპანია (თავდაპირველი მზღვეველი) ან სახელმწიფოც კი. 

 

2.გადამზღვეველი/მზღვეველის მიერ ხდება სპეციალური დანიშნულების საწარმოს/განყოფილების შექმნა სადაც თავს იყრის კომპანიის აქტივების (ამ შემთხვევაში პოლისების) სარეზერვო ფონდი, რომელთა საფუძველზეც ხდება ობლიგაციების განთავსება ინვესტორებს შორის.

 

3.1) იმ შემთხვევაში თუ ხელშეკრულების მოქმედების პერიოდში (ანუ ობლიგაციის სიმწიფემდე) სადაზღვევო შემთხვევა არ დადგება, ინვესტორი ვადის ამოწურვის შემდეგ ღებულობს პრინციპალს (თავნს). ამას ემატება ის საპროცენტო შემოსავლებიც რომელსაც ღებულობდა მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში. 2) კატასტროფის შემთხვევაში, ინვესტორის შემოსავალი შეადგენს = პროცენტები + (პრინციპალი - ზარალი). ეს იმ დროს როდესაც კატასტროფის შედეგად დამდგარი ზარალის ოდენობა ნაკლებია ინვესტორების მიერ ობლიგაციებში ჩადებულ თანხაზე. 3) თუ ზარალის დასაფარავად მზღვეველს უწევს მთლიანი ინვესტიციების გამოყენება, ინვესტორი კმაყოფილდება იმ საპროცენტო შემოსავლებს რომელსაც ღებულობდა სადაზღვევო შემთხვევის დადგომამდე. ხოლო პრინციპალი მას აღარ უბრუნდება.

 

ეს ობლიგაციები, ზოგადად შეფასებულია BB რეიტინგით (არასაინვესტიციო სპეკულაციური დონე) და წარმოადგენს  მრავალწლიან შეთანხმებებს. მიუხედავად მათი სპეკულაციური დონისა, ინვესტორები მზად არიან ფული ჩადონ მათში, რადგან იმ ზარალის დადგომის ალბათობა რომელიც უნდა ანაზღაურდეს ობლიგაციის პრინციპალით, საკმაოდ დაბალია, ხოლო საპროცენტო შემოსავალი - მაღალი.

 

გადამზღვეველები Swiss Re და Munich Re არიან ე.წ. cat ობლიგაციების რეგულარული ემიტენტები. რითაც იცავენ როგორც საკუთარ ბიზნესს ისე კლიენტთა ინტერესებს. რეგულარულად უშვებენ ამ ობლიგაციებს ასევე ისეთი მზღვეველები როგორებიცაა Allstate Corp და Chubb Corp (Mortimer, 2013). აღნიშნული ობლიგაციებით ძირითადად ხდება აშშ-ის, ევროპისა და იაპონიის ტერიტორიაზე მომხდარი ქარიშხლების, შტორმებისა და მიწისძვრების შედეგად დამდგარი ზარალების ანაზღაურება (ძირითადად ქონების დაზღვევაში). 

 

რომ გადავხედოთ 2005-2014 წლების განმავლობაში სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების (ILS) ემისიას თითოეული წლის მეორე კვარტლის (აპრილი, მაისი, ივნისი) მონაცემებs, 2014 წლის მაისის თვე, ბოლო 10 წლის განმავლობაში, რეკორდული აღმოჩნდა კატასტროფის ობლიგაციებისა და ზოგადად სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების ემისიის კუთხით.

 

დიაგრამა №1. ILS  ემისია 2005-2014 წწ მეორე კვარტლის მონაცემებით ($მლნ.)

წყარო: http://www.artemis.bm/blog/2014/07/01/q2-h1-2014-catastrophe-bond-ils-issuance-beats-all-records/

 

დიაგრამა №2. ILS  - ით განხორციელებული ტრანზაქციების საშუალო რაოდენობა და მოცულობა 2006-2014 წლების II კვარტლის მონაცემებით ($ მლნ.)

წყარო: http://www.artemis.bm/blog/2014/07/01/q2-h1-2014-catastrophe-bond-ils-issuance-beats-all-records/

ასევე რეკორდულია 2014 წლის მეორე კვარტალში სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდებით განხორციელებული ტრანზაქციების მოცულობა და მისი რაოდენობა. კერძოდ, 2014 წლის მეორე კვარტალში დადებული ტრანზაქციების რაოდენობა იყო 17, ხოლო მოცულობამ კი 273 მილიონი დოლარი შეადგინა (Artemis, 2014).

 

აღნიშნული მონაცემები ნათლად ასახავს განვითარებულ მსოფლიოში სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების  ბაზრის სულ უფრო აღმავალ ტენდენციებს. ამ რეკორდული მაჩვენებლების ფონზე, კვლევა მიზნად ისახავდა საქართველოში აღნიშნული სფეროს განვითარების შემაფერხებელი მიზეზების დადგენას.

 

მეთოდოლოგია

 

კვლევის მეთოდოლოგიური საფუძველია სამეცნიერო ნაშრომები, პუბლიკაციები, საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაციების წლიური ანგარიშები. კვლევა მოიცავდა თვისებრივ კომპონენტს, რომელიც გულისხმობდა ექსპერტების მოსაზრებების იდენტიფიცირებას საქართველოში სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდების ბაზრის განვითარების შემაფერხებელ ფაქტორებთან დაკავშირებით. თვისებრივი კომპონენტის ფარგლებში ჩატარდა არა-სტრუქტურირებული ინდივიდუალური ჩაღრმავებული ინტერვიუები. ექსპერტები შეირჩა როგორც სადაზღვევო სფეროდან, ასევე საქართველოს საფონდო ბირჟის წარმომადგენლობიდან. კვლევა ჩატარდა 2013 -2014 წლებში.

 

კვლევის შედეგები და  ინტერპრეტაცია

 

ექსპერტებთან პირისპირ ინტერვიურების შედეგად, გამოიკვეთა საქართველოში აღნიშნული სფეროს განვითარების შემაფერხებელი შემდეგი ძირითადი ფაქტორები:

 

I.ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა: საინვესტიციო ბაზრის განვითარებისათვის აუცილებელია შესაბამისი მყიდველუნარიანი ინვესტორების ფართო სპექტრის არსებობა (როგორც იურიდიული ისე ფიზიკური პირებისა). ამის გარეშე შეუძლებელია მსგავსი სადაზღვევო ობლიგაციებისა თუ სადაზღვევო პროდუქტების შეძენა, რომლებიც ძირითადად გრძელვადიან პერიოდზეა გათვლილი. აქედან გამომდინარე, პოლიტიკური და ეკონომიკური არასტაბილურობის პირობებში, გრძელვადიანი ინვესტიციები არ არის მოსახლეობისათვის საინტერესო.

 

II.სადაზღვევო კულტურისა და რისკ - მენეჯმენტის დაბალი დონე: გარდა აღნიშნული პრობლემებისა: ეკონომიკური და პოლიტიკური არასტაბილურობა, საზოგადოების უნდობლობა საინვესტიციო ინსტრუმენტების მიმართ, სუსტი მენეჯმენტი, ფაქტია, რომ ქართულ საზოგადოებაში არ არსებობს დაზღვევის კულტურა (არსებობს, თუმცა ძალიან დაბალ დონეზე). სწორედ მისი არსებობაა აუცილებელი იმ სადაზღვევო ობლიგაციების განვითარებისათვის რომელზეც ზემოთ გვქონდა საუბარი, რადგანაც მსგავსი ობლიგაციების უმეტესება შექმნილია გრძელვადიანი სადაზღვევო პოლისების სეკურიტიზაციით. შესაბამისად დაზღვევის გრძელვადიანი სახეების განვითარების გარეშე შეუძლებელი იქნება მსგავსი საინვესტიციო პროდუქტების განვითარება. რისკ - მენეჯმენტი  ასევე დაბალ დონეზეა საქართველოში, რაც გამოიხატება ზუსტად განუვითარებელი სადაზღვევო ინდუსტრიის სახით. საზოგადოება სათანადოდ ვერ აფასებს შესაძლო რისკებს, მათი მოხდენის  შედეგად დამდგარ ზარალსა და ამ ზარალის აცილების მიზნით დაზღვევის აუცილებლობას.

 

III.საზოგადოების გაუთვითცნობიერებლობა და უნდობლობა საინვესტიციო ინსტრუმენტების მიმართ: ქართული საზოგადოება სკეპტიკურადაა განწყობილი საინვესტიციო ინსტრუმენტების მიმართ. ამის ერთ-ერთი მიზეზია საქართველოს არცთუ ისე შორეული წარსული, როდესაც არაერთმა მეანაბრემ დაკარგა თავისი ფული თაღლითური სქემების გამო. ამას ემატება ისიც, რომ საზოგადოება არაა ინფორმირებული ფასიანი ქაღალდების როგორც საინვესტიციო ინსტრუმენტების მოქმედების მექანიზმის შესახებ და შესაბამისად არაინფორმირებული ადამიანი არ ჩადებს თავის ფულს „გაურკვევლობაში“.

 

IV.სასესხო ფასიან ქაღალდებზე წარმოებული ოპერაციების დაბეგვრის შეღავათიანი რეჟიმის არარსებობა: ობლიგაციებით წარმოებულ ოპერაციებზე საგადასახადო შეღავათების არსებობა, ხელს შეუწყობდა არამარტო სადაზღვევო ობლიგაციების ემისიას, არამედ ზოგადად სასესხო ფასიანი ღაქალდების ბაზრის განვითარებას.

 

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს საფონდო ბირჟაზე სულ დარეგისტრირებულია 133 ემიტენტი (საქართველოს საფონდო ბირჟა, 2013). თუმცა, მათ შორის ვერ შეხვდებით ვერცერთ სადაზღვევო კომპანიას. ბატონ თამაზ ხიზანიშვილთან (საქართველოს საფონდო ბირჟაზე დირექტორი ვაჭრობაზე დაშვების დარგში) საუბარში გაირკვა, რომ სადაზღვევო კომპანიებს არასოდეს არ გამოუშვიათ ობლიგაციები საქართველოს საფონდო ბირჟაზე. ამრიგად, ასეთი სახის ობლიგაციებზე საუბარი საქართველოს რეალობაში ჯერჯერობით ძალიან ნაადრევია. მზღვეველების მიერ არ ხდება ჩვეულებრივი კორპორაციული ობლიგაციების ემისიაც კი (და არა მარტო მზღვეველების მიერ. ბირჟაზე დარეგისტრირებული 133 ემიტენტიდან არცერთი მათგანი არ უშვებს ობლიგაციებს). 

 

დასკვნა

 

სადაზღვევო ფასიანი ქაღალდები წარმოადგენს უნიკალურ ფინანსურ ინსტრუმენტს, რომლის უნიკალურობაც მდგომარეობს არა მარტო იმაში რომ ისინი არ არიან დამოკიდებულნი ფინანსური ბაზრის რყევებზე, არამედ იმაშიც, რომ სწორედ ეს ობლიგაციები აძლევს საშუალებას თანამედროვე სადაზღვევო ინდუსტრიას საკუთარ თავზე აიღოს ისეთი კატასტროფული რისკების დაზღვევა, რომელთაც მოაქვთ გამანადგურებელი შედეგები არაერთი ადამიანისა თუ სახელმწიფოსთვის. 

 

დღესდღეობით, საქართველოში ე.წ. კატასტროფის ობლიგაციების არსებობას ძალიან ბევრი სერიოზული ფაქტორი უშლის ხელს. ქვეყანაში გვაქვს მათი განვითარების შემაფერხებელი არაერთი სერიოზული პრობლემა. და ეს ისეთი პრობლემებია, რომელთა მოსაგვარებლადაც აუცილებელია ერთობლივი, ხანგრძლივი მუშაობა როგორც სახელმწიფოს, ისე სადაზღვევო კომპანიებისა და მთლიანად საზოგადოების მხრიდან. 

 

ბიბლიოგრაფია

  1. George E. Rejda. Principles of Risk Management and Insurance. USA., Pearson International Edition., 2008, 748 p.
  2. Bond credit rating. Wikipedia  The Free Encyclopedia (http://www.en.wikipedia.org/wiki/Investment_grade#Investment_grade
  3. Georgian Stock Exchange. May 2013 (http://www.gse.ge)
  4. Palmer Owyoung (2014). How to Invest in Insurance Companies on the Stock Market. eHow (http://www.ehow.com/how_5776045_invest-insurance-companies-stock-market.html)
  5. Q2 2014 Catastrophe Bond & ILS Market Report. ARTEMIS http://www.artemis.bm/artemis_ils_market_reports/downloads/q2_2014_cat_bond_ils_market_report.pdf
  6. Q2 & H1 2014 catastrophe bond & ILS issuance beats all records by ARTEMIS on JULY 1, 2014 (http://www.artemis.bm/blog/2014/07/01/q2-h1-2014-catastrophe-bond-ils-issuance-beats-all-records/)
Read 1488 times